مقاله چاپ شده ی شیدا حافظی در مجله تخصصی طب سنتی عطارنامه
می ستاییم همه آب های پاک و روان را، می ستاییم همه گناه های سودمند را، می ستاییم همه نیک مردان و زنان را می ستاییم هم ایزدان مینوی و جهانی را که سود بخشندگانند.
یسنا هات ۱۶
به نظر ميرسد گياهدرماني از اولین روشهاي درمان باشد که انسان آن را به کار می برده است .
در قدیمی ترین سند خطی طب قدیم به خط میخی بابلی که در اورو
بین النهرین کشف شد، بحث از پزشکی و درمان شناسی به ویژه درمان با ریشه و ساقه و برگ گیاهان است که به احتمال زیاد به ۳۰۰ سال پیش از میلاد مربوط می شود. بنا به مستندات تاریخی در ايران باستان ، گیاهان سودمند از ارزش بسیاری برخوردار بودند
و بارها از گياهدرماني ياواژة اوستايي ارو روبئيشه زو در اوستا و کتابهای دوران آیین زرتشت یاد شده است. و از حيث اهميت در درجه اول و مقدم بر ديگر روشهاي درماني بودهاست.
دربارة پيدايش گياهان دارويي در بندهش چنين آمده است:
« روان آفرينش يا گئوش اروان ( Gaocheuravan ) پرتويي است از مبدأ كل يعني روح ازلي و همه جانداران و رستنيها از آن پديدار گشته است از آن جمله ۶۵ گونه جانور گياهان درمانبخش فراوان »
در آیین زرتشت اعتقاد بر اين بود، كه اهورامزدا گياهان فراوان و درمان بخش براي رفع بيماريهاي گوناگون آفريده است. در اوستا بارها از این گیاهان نام برده شده است و ستایش
شده اند. پزشکان ایرانی با تعداد زیادی از این گیاهان درمان بخش آشنا بودند، مقدس ترین این گیاهان ۳۰ نوع بودند که هریک منسوب به یک فرشته بود، از آنجاییکه روزهای ۳۰گانه یک ماه در تقویم زرتشتی نیز به نام این فرشتگان می باشد، پس هر روز ویژه یک گیاه بوده است.
در ایران باستان گیاهان را به روش های ویژه ای برای درمان به کار می بردند که البته امروزه نیز کاربرد دارد، این روش ها عبارتند از:
روش خوراكي : از عصاره و فشرده و گاهي جوشانده استفاده مينمودند . مانند فشردة گياه هئوما و كئوكرن و جوشانده گياهان « بنفشه و شاه اسپرغم » كه در اوستا بارها نام برده شده است .
" بنفشه منسوب به فرشته تير و تشتر بود". در حال حاضر دو نوع بنفشه شناخته شده است که به خواص آنها اشاره می شود بنفشه سه رنگ و بنفشه وحشی که خواص شناخته شده آن در علم جدید بدینگونه است: بنفشه سه رنگ: تصفیه کننده خون، معرق، ملین، نرم کننده و ضد رماتیسم، موثر در درمان بعضی بیماری های پوستی. بنفشه وحشی: نرم کننده خلط آور، ملین.
« بادرنجويه » منسوب به فرشته رام بود كه در پهلوي واترنگبوي ناميده شده و امروزه خواص آرام بخش، ضد اسپاسم، ضد باکتری و ضد ویروس برای آن شناخته شده است که در درمان بیماری های گوارشی نیز به کار می رود.
گاهي هم از ميوهجات تركيبيميساختند كه آنرا مذا ( Madha ) و براين باور بودند كه مذا به مقداركم به بدن قوت ميدهد و گوارش را آسان مينمايد و باعث پرخوني ميشود.
چنانكه در مينوخرد پرسش ۱۵آمده است : از بيماران خوردن مذا به اندك شيوه نيكويي باشد . گوارش خرم كند ، آتش درنگ افزايد ، اشتهاي خوردن زياد كند ، هوشياري و خرد و خون در تن افزايد ، نور چشم و شنيدن گوش زياده كند ، خواب به آسودگي نمايد ، ولي آن كه زياده خورد از وي ، زور و خون بكاهد ، رنگ رخساره زدايد ، خواب بسيارگران نمايد و يزدان را خشنود سازد .
گاهي هم گياهان را به صورت طبيعي به كار ميبردند مانند « كاسني » كه خرداد برزين به دختر ملكة چين براي بيماري كبد و تپش تجويز نمود. (شاهنامه فردوسی)
و جالب اینکه امروزه ریشه کاسنی بعنوان تصفیه کننده خون ، کاهنده قند خون، مدر و تب بر و اشتها آور و صفرا آور کاربرد دارد و از آنجاییکه این گیاه به جای نشاسته اینولین دارد افراد مبتلا به دیابت به راحتی می توانند از آن استفاده کند و جوشانده آن در درمان بیماری های ناشی از تنبلی کبدی بسیار مفید است. و از دیدگاه فارماکولوژی این گیاه، دارای اثر برجسته ای در کاهش دادن میزان و دامنه ضربان قلب وزغ بوده و اثر داروی کینیدین را بر روی قلب تقویت می نماید.
سياه دانه: اين دانه در غذاها به عنوان ادويه و چاشني مصرف ميشده است . امروزه برای سیاه دانه این خواص را تشخیص داده اند: اثر ضد باکتریایی عصاره آن، اثر ضد پلاک دندان و روغن سیاه دانه با تولید ایکوزانویید در لکوسیتها و پر اکسداسیون لیپید غشایی را مهار می کند، روغن سیاه دانه قادر است جریان صفراوی را نیز افزایش دهد همچنین به عنوان اسپاسمولیتیک گوارشی مفید دانسته شده است.
و در کل بعنوان ضد نفخ، ضد سرفه ، ضد آسم، ضد التهاب، بی حس ئکننده موضعی و ضد کرم استفده می شود.
كنجد– روغن آن در غذاها استفاده ميشده است . امروزه روغن آن بعنوان ملین، کاهنده قند خون ، التیام دهنده و نرم کننده پوست التیام دهنده و نرم کننده پوست مورد استفاده قرار می گیرد. از دیدگاه فارماکولوژی، از اشباع شدن اسیدهای چرب و از پر اکسیداسیون چربی در کبد و کلیه جلوگیری می کند، همچنین باعث کاهش سطح کلسترول در پلاسما می شود.
روش ماليدن: طرز مصرف گياهان به صورت مالش به اين صورت بود كه فشرده يا عصاره آنها را با گياهان ديگر مخلوط كرده و به صورت آبِ درمان بخش استفاده ميكردند .
شستشوي بدن با عصاره آميختهگياهان بسيار رايج بود و چون اينآبها با ريشه و برگ و تخم گياهانسودمند داروييآميختهبودندآنها را ويسپوبيش( Vispubiche ) ، يعني « درمان كل» ميخواندند چنانكه در داتستان دينيك آمده است: «آب اردويسور و برگهاي آنها آميخته شده، آب هروسپ تخمك ( Harvesportokhmak ) ( دارنده تخمهها ) ناميده ميشود و زدايندة بيماريها است. همچنين در آبان يشت بند ۱-۲آمده است: بر رود ارديسور آناهيتاArdvisuranahita) ) درود باد كه به همه جا گسترده است، درمان بخشندة درد است و بايد ستوده جهانيان باشد، آنكه نطفه مردان را پاك كند، زهدان زنان را پاككند، شير آنها را تصفيه نمايد.
فردوسي ميگويد:
تنش با گياهان كوهي بشست همي داشتش هر زمان تندرست
عطريات – نام عطر در بسياري از كتب تاريخي ايران باستان آمده است. بهويژه آنجا كه از زندگي داريوش و خشايار شاه صحبت ميشود. گیاهانی که به این منظور به کار می رفته اند عبارتند از:
عود ( Bois d’Aoes يا داربو ) – همان است كه تحت نام وهوكرتو آمده است.
غار ( يا غار گيلاس L’aurier ) – از اين گياه هم در كتب تواريخ ايران باستان در مواقعي كه ايرانيان ميخواستند فديه دهند استعمال ميگرديده است .
روش بخور دادن: اين روش در ايران باستان بسيار رايج بود و گياهاني مانند كندر و صندل و ادرواسنا، و هوگوته و وهوكرتو، كافور و هداپنته، وگا را براي بخوردادن استفاده ميكردند .
دو گياه و صمغ كه براي بخور دادن بيشتر استفاده ميشد عبارتند از :
۱- كندر که در اوستا به نام هوگئونه ( Vohygaona ) و در پهلوي هوگون ( Hugun ) ناميده شده است. خواصی که از این گیاه امروزه بدست آمده است ضد التهاب و کاربرد آن بعنوان ماده معطر در صنایع بهداشتی می باشد.
۲- عود كه در اوستا و هوكرته ( Vohukereta ) و در پهلوي هوكرت (Hukart ) ناميده شده است.
ضد عفونی کردن هوا :
ايرانيان باستان براي ضدعفوني كردن و پاكيزه كردن هوا از مواد ويژهاي استفاده ميكردند كه به آنها اشاره ميشود:
این وبلاگ به اطلاع رسانی در زمینه ی خبرها و فعالیت های انسان شناسی در دنیای امروز اختصاص دارد. هر گونه استفاده و نقل از این وبلاگ بدون اجازه نویسنده و ذکر ماخذ (آدرس وبلاگ) مجاز نمی باشد.